Αποκατάσταση του μικροβιώματος με χαμένες φυλές – Με γιαούρτι από L. reuteri, L. gasseri και B. coagulans - Γιαούρτι SIBO

Ενημερώθηκε στις 10 Αυγούστου 2025

Συνταγή: L. reuteri, L. gasseri και B. coagulans – Φτιάξτε μόνοι σας γιαούρτι SIBO

Κατάλληλο και για άτομα με δυσανεξία στη λακτόζη (δείτε τις σημειώσεις παρακάτω).

Συστατικά (για περίπου 1 λίτρο γιαούρτι)

• 4 καψάκια L. reuteri (5 δισεκατομμύρια μονάδες το καθένα)
• 1 καψάκιο L. gasseri (12 δισεκατομμύρια μονάδες)
• 2 καψάκια B. coagulans (4 δισεκατομμύρια μονάδες το καθένα)
• 1 κουταλιά της σούπας ινουλίνη (εναλλακτικά: GOS ή XOS σε περίπτωση δυσανεξίας στη φρουκτόζη)
• 1 λίτρο (βιολογικό) πλήρες γάλα, 3,8 % λιπαρά, υπερυψηλής παστερίωσης και ομογενοποιημένο ή γάλα H
• (Όσο μεγαλύτερη η περιεκτικότητα σε λιπαρά του γάλακτος, τόσο πιο πηχτό το γιαούρτι)

Σημείωση:

• 1 καψάκιο L. reuteri, τουλάχιστον 5 × 10⁹ (5 δισεκατομμύρια) CFU/μονάδες σχηματισμού αποικιών (de)
• CFU σημαίνει μονάδες σχηματισμού αποικιών – δηλαδή πόσοι ζωντανοί μικροοργανισμοί περιέχονται σε ένα παρασκεύασμα.

Σημειώσεις για την επιλογή γάλακτος και τη θερμοκρασία

• Μην χρησιμοποιείτε φρέσκο γάλα. Δεν είναι αρκετά σταθερό για τις μακρές περιόδους ζύμωσης και δεν είναι αποστειρωμένο.
• Ιδανικό είναι το γάλα H (διατηρημένο, υπερυψηλής παστερίωσης): είναι αποστειρωμένο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί απευθείας.
• Το γάλα πρέπει να έχει θερμοκρασία δωματίου – εναλλακτικά ζεστάνετέ το απαλά σε μπεν μαρί στους 37 °C (99 °F). Αποφύγετε υψηλότερες θερμοκρασίες: πάνω από περίπου 44 °C οι προβιοτικές καλλιέργειες καταστρέφονται ή βλάπτονται.

Προετοιμασία

1. Ανοίξτε συνολικά 7 καψάκια και ρίξτε τη σκόνη σε ένα μικρό μπολ.
2. Προσθέστε 1 κουταλιά της σούπας ινουλίνη ανά λίτρο γάλακτος – αυτό λειτουργεί ως πρεβιοτικό και προάγει την ανάπτυξη των βακτηρίων. Για άτομα με δυσανεξία στη φρουκτόζη, κατάλληλες εναλλακτικές είναι τα GOS ή XOS.
3. Προσθέστε 2 κουταλιές της σούπας γάλα στο μπολ και ανακατέψτε καλά ώστε να μην σχηματιστούν σβώλοι.
4. Προσθέστε το υπόλοιπο γάλα και ανακατέψτε καλά.
5. Ρίξτε το μείγμα σε ένα δοχείο κατάλληλο για ζύμωση (π.χ. γυάλινο).
6. Βάλτε το στη μηχανή γιαούρτης, ρυθμίστε τη θερμοκρασία στους 41 °C (105 °F) και αφήστε να ζυμωθεί για 36 ώρες.

Από τη δεύτερη παρτίδα και μετά, χρησιμοποιείς ως εκκινητή 2 κουταλιές της σούπας γιαούρτι από την προηγούμενη παρτίδα.

Την πρώτη παρτίδα την ετοιμάζεις με τα βακτηριακά καψάκια.

Από τη δεύτερη παρτίδα και μετά, χρησιμοποιείς ως εκκινητή 2 κουταλιές της σούπας γιαούρτι από την προηγούμενη παρτίδα. Αυτό ισχύει ακόμα και αν η πρώτη παρτίδα ήταν αραιή ή δεν πήξε τέλεια. Χρησιμοποίησέ το ως εκκινητή όσο μυρίζει φρέσκο, έχει ήπια ξινή γεύση και δεν δείχνει σημάδια αλλοίωσης (χωρίς μούχλα, χωρίς περίεργες αποχρώσεις, χωρίς έντονη οσμή).

Ανά 1 λίτρο γάλα:

• 2 κουταλιές της σούπας γιαούρτι από την προηγούμενη παρτίδα

• 1 κουταλιά της σούπας ινουλίνη

• 1 λίτρο γάλα H ή υπερυψηλής παστερίωσης, ομογενοποιημένο πλήρες γάλα

Έτσι γίνεται:

1. Βάλτε 2 κουταλιές της σούπας γιαούρτι από την προηγούμενη παρτίδα σε ένα μικρό μπολ.

2. Προσθέστε 1 κουταλιά της σούπας ινουλίνη και ανακατέψτε με 2 κουταλιές της σούπας γάλα μέχρι να μην υπάρχουν σβώλοι.

3. Προσθέστε το υπόλοιπο γάλα και ανακατέψτε καλά.

4. Ρίξτε το μείγμα σε ένα δοχείο κατάλληλο για ζύμωση και τοποθετήστε το στη μηχανή γιαούρτης.

5. Αφήστε να ζυμωθεί στους 41 °C για 36 ώρες.

Σημείωση: Το ινουλίνη είναι η τροφή για τους μικροοργανισμούς. Σε κάθε παρασκευή πρόσθεσε 1 κουταλιά της σούπας ινουλίνη ανά λίτρο γάλακτος.

Για ερωτήσεις, είμαστε στη διάθεσή σου μέσω email στο team@tramunquiero.com ή μέσω της φόρμας επικοινωνίας.

Γιατί 36 ώρες;

Η επιλογή αυτής της διάρκειας ζύμωσης βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα: L. reuteri χρειάζεται περίπου 3 ώρες για κάθε διπλασιασμό. Σε 36 ώρες γίνονται 12 κύκλοι διπλασιασμού – που αντιστοιχεί σε εκθετική αύξηση και υψηλή συγκέντρωση προβιοτικών μικροοργανισμών στο τελικό προϊόν. Επιπλέον, η μακρύτερη ωρίμανση σταθεροποιεί τα γαλακτικά οξέα και καθιστά τους μικροοργανισμούς ιδιαίτερα ανθεκτικούς.

!Σημαντικό να προσέξεις!

Η πρώτη παρτίδα συχνά δεν πετυχαίνει για πολλούς χρήστες. Δεν πρέπει όμως να πεταχτεί. Αντίθετα, συνιστάται να ξεκινήσεις νέα παρτίδα με δύο κουταλιές από την πρώτη. Αν και αυτή δεν πετύχει, έλεγξε τη θερμοκρασία της μηχανής γιαουρτιού σου. Σε συσκευές όπου η θερμοκρασία ρυθμίζεται ακριβώς, η πρώτη προσπάθεια συνήθως πετυχαίνει καλά.

Συμβουλές για τέλεια αποτελέσματα

• Η πρώτη παρτίδα είναι συνήθως λίγο πιο υγρή ή κοκκώδης. Χρησιμοποίησε 2 κουταλιές της προηγούμενης παρτίδας ως εκκινητή για την επόμενη – με κάθε νέα παρτίδα βελτιώνεται η υφή.
• Περισσότερα λιπαρά = πιο πηχτή υφή: Όσο υψηλότερη η περιεκτικότητα σε λιπαρά του γάλακτος, τόσο πιο κρεμώδες γίνεται το γιαούρτι.
• Το τελικό γιαούρτι διατηρείται στο ψυγείο έως και 9 ημέρες.

Συστάσεις κατανάλωσης:

Απόλαυσε καθημερινά περίπου μισό φλιτζάνι (περίπου 125 ml) γιαουρτιού – καλύτερα τακτικά, ιδανικά για πρωινό ή ως σνακ ενδιάμεσα. Έτσι τα περιεχόμενα μικρόβια μπορούν να αναπτυχθούν ιδανικά και να υποστηρίξουν βιώσιμα το μικροβίωμά σου.

Παρασκευή γιαουρτιού με φυτικό γάλα – μια εναλλακτική με γάλα καρύδας

Όσοι σκέφτονται να χρησιμοποιήσουν φυτικές εναλλακτικές γάλακτος για την παρασκευή του γιαουρτιού SIBO λόγω δυσανεξίας στη λακτόζη, να ξέρουν: στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι απαραίτητο. Κατά τη διάρκεια της ζύμωσης, τα προβιοτικά βακτήρια διασπούν το μεγαλύτερο μέρος της λακτόζης – το τελικό γιαούρτι είναι συχνά καλά ανεκτό, ακόμα και σε περιπτώσεις δυσανεξίας στη λακτόζη.

Ωστόσο, όσοι για ηθικούς λόγους (π.χ. ως βίγκαν) ή λόγω ανησυχιών για την υγεία σχετικά με τις ορμόνες που περιέχονται στο γάλα ζώων θέλουν να αποφύγουν τα γαλακτοκομικά προϊόντα, μπορούν να στραφούν σε φυτικές εναλλακτικές όπως το γάλα καρύδας. Η παρασκευή γιαουρτιού με φυτικό γάλα είναι όμως τεχνικά πιο απαιτητική, καθώς λείπει η φυσική πηγή ζάχαρης (λακτόζη), που χρησιμοποιεί το βακτήριο ως πηγή ενέργειας.

Πλεονεκτήματα και προκλήσεις

Ένα πλεονέκτημα των φυτικών γαλακτοκομικών προϊόντων είναι ότι δεν περιέχουν ορμόνες, όπως μπορεί να υπάρχουν στο αγελαδινό γάλα. Ωστόσο, πολλοί άνθρωποι αναφέρουν ότι η ζύμωση με φυτικό γάλα συχνά δεν λειτουργεί αξιόπιστα. Ιδιαίτερα το γάλα καρύδας τείνει να διαχωρίζεται κατά τη ζύμωση – σε υδαρή φάση και λιπαρά συστατικά – κάτι που μπορεί να επηρεάσει την υφή και την εμπειρία γεύσης.

Οι συνταγές με ζελατίνη ή πηκτίνη δείχνουν μερικές φορές καλύτερα αποτελέσματα, αλλά παραμένουν αναξιόπιστες. Μια πολλά υποσχόμενη εναλλακτική είναι η χρήση αλευριού γκουάρ (Guar Gum), που όχι μόνο προάγει την επιθυμητή κρεμώδη υφή, αλλά λειτουργεί και ως πρεβιοτική ίνα για το μικροβίωμα.

Συνταγή: Γιαούρτι γάλακτος καρύδας με αλεύρι γκουάρ

Αυτή η βάση επιτρέπει επιτυχημένη ζύμωση γιαουρτιού με γάλα καρύδας και μπορεί να ξεκινήσει με το βακτηριακό στέλεχος της επιλογής σας – όπως L. reuteri ή ένα προϊόν εκκίνησης από προηγούμενη παρτίδα.

Συστατικά

• 1 κουτί (περίπου 400 ml) γάλα καρύδας (χωρίς πρόσθετα όπως ξανθάνη ή ζελλάνη, επιτρέπεται το αλεύρι γκουάρ)
• 1 κουταλιά ζάχαρη (σουκρόζη)
• 1 κουταλιά ακατέργαστο άμυλο πατάτας
• ¾ κουταλάκι αλεύρι γκουάρ (όχι η μερικώς υδρολυμένη μορφή!)
• Πολιτισμός βακτηρίων της επιλογής σας (π.χ. το περιεχόμενο μιας κάψουλας L. reuteri με τουλάχιστον 5 δισεκατομμύρια ΚΜΕ)
  ή 2 κουταλιές γιαούρτι από προηγούμενη παρτίδα

Προετοιμασία

1. Ζέσταμα
   Ζεστάνετε το γάλα καρύδας σε μικρή κατσαρόλα σε μέτρια φωτιά στους περίπου 82°C (180°F) και διατηρήστε αυτή τη θερμοκρασία για 1 λεπτό.
2. Ενσωμάτωση αμύλου
   Ανακατέψτε τη ζάχαρη και το άμυλο πατάτας ανακατεύοντας. Στη συνέχεια, αποσύρετε από τη φωτιά.
3. Ενσωμάτωση αλευριού γκουάρ
   Μετά από περίπου 5 λεπτά ψύξης, ανακατέψτε το αλεύρι γκουάρ. Στη συνέχεια, αναμείξτε με ραβδομπλέντερ ή σε μπλέντερ τουλάχιστον για 1 λεπτό – αυτό εξασφαλίζει ομοιογενή και παχύρρευστη υφή (παρόμοια με κρέμα).
4. Αφήστε να κρυώσει
   Αφήστε το μείγμα να κρυώσει σε θερμοκρασία δωματίου.
5. Προσθήκη βακτηρίων
   Ανακατέψτε προσεκτικά τον προβιοτικό πολιτισμό (μην αναμειγνύετε με μπλέντερ).
6. Ζύμωση
   Γεμίστε το μείγμα σε ένα γυάλινο δοχείο και αφήστε το να ζυμωθεί για 48 ώρες σε περίπου 37°C (99°F).

Γιατί αλεύρι γκουάρ;

Το αλεύρι γκουάρ είναι μια φυσική ίνα που προέρχεται από το φασόλι γκουάρ. Αποτελείται κυρίως από τα σάκχαρα γαλακτόζη και μαννόζη (γαλακτομαννάνη) και λειτουργεί ως πρεβιοτική ίνα που ζυμώνεται από ωφέλιμα βακτήρια του εντέρου – παράγοντας βραχείας αλύσου λιπαρά οξέα όπως βουτυρικό και προπιονικό οξύ.

Πλεονεκτήματα του αλευριού γκουάρ:

• Σταθεροποίηση της βάσης γιαουρτιού: Αποτρέπει την αποχώρηση λίπους και νερού.
• Πρεβιοτική δράση: Προάγει την ανάπτυξη ευνοϊκών στελεχών βακτηρίων όπως Bifidobacterium, Ruminococcus και Clostridium butyricum.
• Καλύτερη ισορροπία του μικροβιώματος: Υποστηρίζει άτομα με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου ή χαλαρά κόπρανα.
• Αύξηση της αποτελεσματικότητας των αντιβιοτικών: Σε μελέτες παρατηρήθηκε 25% υψηλότερο ποσοστό επιτυχίας στη θεραπεία της υπερανάπτυξης βακτηρίων στο λεπτό έντερο (SIBO).

Σημαντικό: Μην χρησιμοποιείτε την μερικώς υδρολυμένη μορφή του αλευριού σπόρων γκουάρ – αυτή δεν έχει γέλη σχηματιστική δράση και δεν είναι κατάλληλη για γιαούρτι.

Γιατί προτείνουμε 3–4 κάψουλες ανά καλλιέργεια

Για την πρώτη ζύμωση με Limosilactobacillus reuteri προτείνουμε τη χρήση 3 έως 4 καψουλών (15 έως 20 δισεκατομμύρια ΜΣΑ) ανά καλλιέργεια.

Αυτή η δόση βασίζεται στις συστάσεις του Dr. William Davis, ο οποίος στο βιβλίο του «Super Gut» (2022) αναφέρει ότι μια αρχική ποσότητα τουλάχιστον 5 δισεκατομμυρίων μονάδων που σχηματίζουν αποικίες (ΜΣΑ) είναι απαραίτητη για επιτυχή ζύμωση. Μια υψηλότερη αρχική ποσότητα, περίπου 15 έως 20 δισεκατομμύρια ΜΣΑ, έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική.

Το υπόβαθρο: το L. reuteri διπλασιάζεται περίπου κάθε 3 ώρες υπό βέλτιστες συνθήκες. Κατά τη διάρκεια μιας τυπικής ζύμωσης 36 ωρών, συμβαίνουν περίπου 12 διπλασιασμοί. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μια σχετικά μικρή αρχική ποσότητα θεωρητικά θα μπορούσε να παράγει μεγάλο αριθμό βακτηρίων.

Στην πράξη, μια υψηλή αρχική δόση είναι ωστόσο λογική για διάφορους λόγους. Πρώτον, αυξάνει την πιθανότητα το L. reuteri να επικρατήσει γρήγορα και κυρίαρχα έναντι πιθανών ξένων μικροοργανισμών. Δεύτερον, μια υψηλή συγκέντρωση εκκίνησης εξασφαλίζει ομοιόμορφη πτώση του pH, που σταθεροποιεί τις τυπικές συνθήκες ζύμωσης. Τρίτον, μια πολύ χαμηλή αρχική πυκνότητα μπορεί να προκαλέσει καθυστέρηση στην έναρξη της ζύμωσης ή ανεπαρκή ανάπτυξη.

Γι' αυτό προτείνουμε για την πρώτη καλλιέργεια τη χρήση 3 έως 4 καψουλών, ώστε να εξασφαλιστεί μια αξιόπιστη εκκίνηση της καλλιέργειας γιαουρτιού. Μετά την πρώτη επιτυχημένη ζύμωση, το γιαούρτι μπορεί συνήθως να χρησιμοποιηθεί έως και 20 φορές για επαναφορά πριν προταθούν φρέσκες εκκινητικές καλλιέργειες.

Επανεκκίνηση μετά από 20 ζυμώσεις

Μια συχνή ερώτηση στη ζύμωση με Limosilactobacillus reuteri είναι: Πόσες φορές μπορεί να ξαναχρησιμοποιηθεί μια καλλιέργεια γιαουρτιού πριν χρειαστεί μια φρέσκια εκκινητική καλλιέργεια; Ο Dr. William Davis προτείνει στο βιβλίο του Super Gut (2022) να μην αναπαράγεται συνεχώς ένα ζυμωμένο γιαούρτι Reuteri για περισσότερες από 20 γενιές (ή παρτίδες). Αλλά είναι αυτός ο αριθμός επιστημονικά τεκμηριωμένος; Και γιατί ακριβώς 20 – όχι 10, όχι 50;

Τι συμβαίνει κατά την επαναφορά της καλλιέργειας;

Αν έχεις φτιάξει μια φορά γιαούρτι Reuteri, μπορείς να το χρησιμοποιήσεις ως εκκινητή για την επόμενη παρτίδα. Με αυτόν τον τρόπο μεταφέρεις ζωντανά βακτήρια από το τελικό προϊόν σε ένα νέο θρεπτικό μέσο (π.χ. γάλα ή φυτικές εναλλακτικές). Αυτό είναι οικολογικό, εξοικονομεί κάψουλες και εφαρμόζεται συχνά στην πράξη.

Ωστόσο, με επαναλαμβανόμενη μεταφορά προκύπτει ένα βιολογικό πρόβλημα:
Μικροβιακή μετατόπιση.

Μικροβιακή μετατόπιση – πώς αλλάζουν οι καλλιέργειες

Με κάθε μεταβίβαση, η σύνθεση και οι ιδιότητες μιας καλλιέργειας βακτηρίων μπορούν να αλλάξουν σταδιακά. Οι λόγοι γι' αυτό είναι:

• Αυθόρμητες μεταλλάξεις κατά τη διαίρεση των κυττάρων (ειδικά σε υψηλή ανανέωση σε ζεστό περιβάλλον)
• Επιλογή συγκεκριμένων υποπληθυσμών (π.χ. ταχύτερα αναπτυσσόμενα αντικαθιστούν τα πιο αργά)
• Μόλυνση από ανεπιθύμητα μικρόβια από το περιβάλλον (π.χ. μικρόβια του αέρα, μικροχλωρίδα κουζίνας)
• Προσαρμογές λόγω θρεπτικών συστατικών (τα βακτήρια «συνηθίζουν» σε συγκεκριμένα είδη γάλακτος και αλλάζουν τον μεταβολισμό τους)

Το αποτέλεσμα: Μετά από αρκετές γενιές δεν είναι πλέον εγγυημένο ότι το ίδιο βακτήριο – ή τουλάχιστον η ίδια φυσιολογικά ενεργή παραλλαγή – περιέχεται στο γιαούρτι όπως στην αρχή.

Γιατί ο Dr. Davis προτείνει 20 γενιές

Ο Dr. William Davis ανέπτυξε αρχικά τη μέθοδο γιαουρτιού L. reuteri για τους αναγνώστες του, ώστε να αξιοποιήσουν συγκεκριμένα οφέλη για την υγεία (π.χ. απελευθέρωση οξυτοκίνης, καλύτερος ύπνος, βελτίωση του δέρματος). Σε αυτό το πλαίσιο γράφει ότι η μέθοδος λειτουργεί αξιόπιστα «για περίπου 20 γενιές» πριν χρειαστεί να χρησιμοποιηθεί νέα καλλιέργεια από κάψουλα (Davis, 2022).

Αυτό δεν βασίζεται σε συστηματικές εργαστηριακές δοκιμές, αλλά σε πρακτική εμπειρία με τη ζύμωση και αναφορές της κοινότητάς του.

«Μετά από περίπου 20 γενιές επαναχρησιμοποίησης, το γιαούρτι σας μπορεί να χάσει τη δύναμή του ή να μην ζυμωθεί αξιόπιστα. Τότε, χρησιμοποιήστε ξανά μια φρέσκια κάψουλα ως εκκινητή.»
— Super Gut, Dr. William Davis, 2022

Ο ίδιος αιτιολογεί τον αριθμό πρακτικά: Μετά από περίπου 20 επαναλήψεις αυξάνεται ο κίνδυνος να εμφανιστούν ανεπιθύμητες αλλαγές – για παράδειγμα πιο αραιή υφή, αλλαγμένο άρωμα ή μειωμένη υγιεινή επίδραση.

Υπάρχουν επιστημονικές μελέτες γι’ αυτό;

Δεν υπάρχουν μέχρι στιγμής συγκεκριμένες επιστημονικές μελέτες για το L. reuteri γιαούρτι σε 20 κύκλους ζύμωσης. Ωστόσο, υπάρχουν έρευνες για τη σταθερότητα των γαλακτοβακτηρίων σε πολλαπλές διαδοχικές μεταδόσεις:

• Στη μικροβιολογία τροφίμων γενικά ισχύει ότι μετά από 5–30 γενιές μπορεί να συμβούν γενετικές αλλαγές – ανάλογα με το είδος, τη θερμοκρασία, το μέσο και την υγιεινή (Giraffa et al., 2008).
• Μελέτες ζύμωσης με Lactobacillus delbrueckii και Streptococcus thermophilus δείχνουν ότι μετά από περίπου 10–25 γενιές μπορεί να εμφανιστεί αλλαγή στην απόδοση της ζύμωσης (π.χ. χαμηλότερο επίπεδο οξύτητας, διαφορετικό άρωμα) (O’Sullivan et al., 2002).
• Συγκεκριμένα για το Lactobacillus reuteri είναι γνωστό ότι οι προβιοτικές του ιδιότητες μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τον υποτύπο, το ισολάτο και τις περιβαλλοντικές συνθήκες (Walter et al., 2011).

Αυτά τα δεδομένα υποδηλώνουν: 20 γενιές είναι ένας συντηρητικός, λογικός κανόνας για τη διατήρηση της ακεραιότητας της κουλτούρας – ειδικά αν θέλουμε να διατηρήσουμε την υγιεινή επίδραση (π.χ. παραγωγή οξυτοκίνης).

Συμπέρασμα: 20 γενιές ως πρακτικός συμβιβασμός

Δεν μπορεί να ειπωθεί επιστημονικά με ακρίβεια αν το 20 είναι ο «μαγικός αριθμός». Αλλά:

• Η απόρριψη λιγότερων από 10 παρτίδων συνήθως δεν είναι απαραίτητη.
• Η παραγωγή πάνω από 30 παρτίδων αυξάνει τον κίνδυνο μεταλλάξεων ή μόλυνσης.
• 20 παρτίδες αντιστοιχούν περίπου σε 5–10 μήνες χρήσης (ανάλογα με την κατανάλωση) – μια καλή περίοδος για μια φρέσκια αρχή.

Σύσταση για την πρακτική:

Μετά από το πολύ 20 παρτίδες γιαουρτιού, θα πρέπει να γίνει νέα προσέγγιση με φρέσκια εκκινητική καλλιέργεια από κάψουλες – ειδικά αν θέλεις να χρησιμοποιήσεις στοχευμένα το L. reuteri ως «Lost Species» για το μικροβίωμά σου.

Καθημερινά οφέλη από το γιαούρτι SIBO

Αποκατάσταση του μικροβιώματος με χαμένες είδη – Με γιαούρτι από L. reuteri, L. gasseri και B. coagulans

Το μικροβίωμα παίζει κεντρικό ρόλο για την υγεία μας. Επηρεάζει όχι μόνο την πέψη, αλλά και το ανοσοποιητικό σύστημα και το εντερικό νευρικό σύστημα, που είναι στενά συνδεδεμένο με τον εγκέφαλο (Foster et al., 2017). Μια διαταραγμένη ισορροπία της μικροβιακής αποίκισης, ειδικά στο λεπτό έντερο, μπορεί να οδηγήσει σε εκτεταμένα προβλήματα.

Το εντερικό νευρικό σύστημα (ENS), συχνά αποκαλούμενο «εγκέφαλος της κοιλιάς», είναι ένα αυτόνομο νευρικό σύστημα στο πεπτικό σύστημα. Αποτελείται από πάνω από 100 εκατομμύρια νευρικά κύτταρα που εκτείνονται κατά μήκος ολόκληρου του τοιχώματος του εντέρου – περισσότερα από όσα στο νωτιαίο μυελό. Το ENS ελέγχει αυτόνομα πολλές ζωτικές λειτουργίες: ρυθμίζει τις κινήσεις του εντέρου (περισταλτισμός), την έκκριση πεπτικών υγρών, την αιμάτωση του βλεννογόνου και συντονίζει ακόμη και μέρη της ανοσοαπόκρισης στο έντερο (Furness, 2012).

Αν και λειτουργεί ανεξάρτητα, ο εγκέφαλος της κοιλιάς συνδέεται στενά με τον εγκέφαλο μέσω νευρικών οδών, κυρίως μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου. Αυτή η σύνδεση, ο λεγόμενος άξονας έντερο-εγκέφαλος, εξηγεί γιατί οι ψυχικές πιέσεις όπως το άγχος μπορούν να επηρεάσουν την πέψη και γιατί ένα διαταραγμένο μικροβίωμα επηρεάζει επίσης τη διάθεση, τον ύπνο και τη συγκέντρωση (Cryan et al., 2019).

Το SIBO (Small Intestinal Bacterial Overgrowth), στα ελληνικά υπερανάπτυξη βακτηρίων στο λεπτό έντερο, αναφέρεται σε μια δυσβίωση του λεπτού εντέρου με υπερβολικό αριθμό ή λάθος είδος βακτηρίων. Αυτοί οι μικροοργανισμοί διαταράσσουν την απορρόφηση θρεπτικών συστατικών και προκαλούν συμπτώματα όπως φούσκωμα, κοιλιακό πόνο, ελλείψεις θρεπτικών και δυσανεξίες σε τρόφιμα (Rezaie et al., 2020).

Μια συχνή αιτία του SIBO είναι η επιβραδυνόμενη ή διαταραγμένη κινητικότητα του εντέρου. Αυτή η λεγόμενη κινητικότητα του εντέρου είναι υπεύθυνη για τη μεταφορά της τροφής με κυματώδεις κινήσεις μέσα στο πεπτικό σύστημα.

Όταν αυτός ο φυσικός μηχανισμός καθαρισμού, η λεγόμενη κινητικότητα του εντέρου, διαταράσσεται, επιβραδύνεται η μεταφορά του εντερικού περιεχομένου. Αυτό επιτρέπει τη συσσώρευση βακτηρίων στο λεπτό έντερο και την πολλαπλασιασμό τους σε ασυνήθιστα υψηλό αριθμό, οδηγώντας σε δυσβίωση. Αυτή η παθολογική αύξηση των βακτηρίων είναι χαρακτηριστική του SIBO και μπορεί να προκαλέσει πεπτικά προβλήματα και φλεγμονές (Rezaie et al., 2020).

Επίσης, η επαναλαμβανόμενη χορήγηση αντιβιοτικών, το χρόνιο στρες ή μια διατροφή φτωχή σε φυτικές ίνες μπορούν να διαταράξουν επιπλέον την ισορροπία του μικροβιώματος. Όχι μόνο το χρόνιο στρες, αλλά κυρίως το βραχυπρόθεσμο στρες οδηγεί σε μειωμένη δραστηριότητα του εντέρου σε σχέση με το συνηθισμένο. Σε καταστάσεις στρες, το σώμα απελευθερώνει ορμόνες στρες όπως αδρεναλίνη και κορτιζόλη, που επηρεάζουν το αυτόνομο νευρικό σύστημα και προκαλούν αντίδραση «απενεργοποίησης».

Αυτό μειώνει την κινητικότητα του εντέρου, μειώνει την αιμάτωση του εντέρου και επιβραδύνει τη δραστηριότητα της πέψης, ώστε να παρέχεται ενέργεια για «μάχη ή φυγή». Αυτή η προσωρινή αναστολή της λειτουργίας του εντέρου προάγει τη συσσώρευση βακτηρίων στο λεπτό έντερο και μπορεί έτσι να ευνοήσει την εμφάνιση μιας δυσβίωσης (Konturek et al., 2011).

Μια στοχευμένη μέθοδος για την υποστήριξη της μικροβιακής ισορροπίας στο λεπτό έντερο είναι η παρασκευή προβιοτικού γιαουρτιού με συγκεκριμένα βακτηριακά στελέχη. Σε αυτά περιλαμβάνονται τα Limosilactobacillus reuteri, Lactobacillus gasseri και Bacillus coagulans, τρεις προβιοτικοί μικροοργανισμοί με τεκμηριωμένο δυναμικό σε προβλήματα σχετιζόμενα με το SIBO, όπως η αναστολή παθογόνων μικροβίων, η ρύθμιση του ανοσοποιητικού συστήματος και η προστασία του εντερικού βλεννογόνου (Savino et al., 2010· Park et al., 2018· Hun, 2009).

Σε αυτό το κεφάλαιο θα μάθετε πώς να παρασκευάζετε εύκολα στο σπίτι το λεγόμενο γιαούρτι SIBO. Ο περιλαμβανόμενος οδηγός βήμα προς βήμα δείχνει πώς να ζυμώνετε στοχευμένα τις τρεις επιλεγμένες στελέχη και έτσι να δημιουργείτε ένα προβιοτικό τρόφιμο που είναι κατάλληλο και για άτομα με δυσανεξία στη λακτόζη.

Ενίσχυση μικροβιώματος – Ο ρόλος των «χαμένων ειδών»

Το ανθρώπινο μικροβίωμα βρίσκεται σε βαθιά αλλαγή. Ο σύγχρονος τρόπος ζωής μας – χαρακτηριζόμενος από έντονα επεξεργασμένα τρόφιμα, υψηλά πρότυπα υγιεινής, καισαρικές τομές, μειωμένη διάρκεια θηλασμού και συχνή χρήση αντιβιοτικών – έχει οδηγήσει στο να είναι σήμερα ελάχιστα ανιχνεύσιμα ορισμένα μικροβιακά είδη που για χιλιάδες χρόνια αποτελούσαν μέρος του εσωτερικού μας οικοσυστήματος.

Αυτά τα μικρόβια ονομάζονται «χαμένα είδη» – δηλαδή «χαμένα είδη».

Επιστημονικές μελέτες υποδεικνύουν ότι η απώλεια αυτών των ειδών σχετίζεται με την αύξηση σύγχρονων προβλημάτων υγείας όπως αλλεργίες, αυτοάνοσα νοσήματα, χρόνιες φλεγμονές, ψυχικές διαταραχές και μεταβολικές παθήσεις (Blaser, 2014).

Η αναδόμηση του μικροβιώματος μέσω στοχευμένης προσθήκης «χαμένων ειδών» ανοίγει νέες προοπτικές για την πρόληψη και θεραπεία πολλών ασθενειών του σύγχρονου τρόπου ζωής. Η επανεγκατάσταση αυτών των παλαιών μικροβίων – μέσω ειδικών προβιοτικών, ζυμωμένων τροφίμων ή ακόμα και μεταμοσχεύσεων κοπράνων – είναι ένας πολλά υποσχόμενος τρόπος για να ενισχυθεί η μικροβιακή ποικιλότητα και κατ’ επέκταση η ανθεκτικότητα του οργανισμού.

Τρία βασικά στελέχη, ισχυρή υποστήριξη μικροβιώματος

Το σετ εκκίνησης περιέχει με το Limosilactobacillus reuteri ένα σαφώς ορισμένο «χαμένο είδος» – δηλαδή ένα μικροβιακό είδος που στα σύγχρονα δυτικά εντερικά οικοσυστήματα είναι συχνά σημαντικά μειωμένο ή σχεδόν εξαφανισμένο.

Το Lactobacillus gasseri εμφανίζεται λιγότερο συχνά από παλιά και σε πολλά δυτικά μικροβιώματα είναι σπάνιο χωρίς εξωτερική προσθήκη, αλλά δεν θεωρείται κλασικό «χαμένο είδος».

Το Bacillus coagulans δεν είναι βακτήριο του εντέρου με την αυστηρή έννοια, αλλά ένα σπορογόνο βακτήριο του εδάφους που εμφανίζεται περιστασιακά στο έντερο. Δεν θεωρείται «χαμένο είδος», αλλά ένα σπάνιο, προστιθέμενο είδος με ιδιαίτερες σταθεροποιητικές ιδιότητες για το έντερο.

Αυτή η σύνθεση συνδυάζει λοιπόν ένα κλασικό «χαμένο είδος» με σπάνιες αλλά δοκιμασμένες στελέχη για στοχευμένη και πολυδιάστατη υποστήριξη του μικροβιώματός σου.

Limosilactobacillus reuteri – ένας βασικός παράγοντας για την υγεία

Τι είναι το Limosilactobacillus reuteri;

Limosilactobacillus reuteri (παλαιότερα: Lactobacillus reuteri) είναι ένα προβιοτικό βακτήριο που αρχικά αποτελούσε σταθερό μέρος του ανθρώπινου μικροβιώματος – ιδιαίτερα σε θηλάζοντα βρέφη και σε παραδοσιακούς πολιτισμούς. Ωστόσο, στις σύγχρονες, βιομηχανοποιημένες κοινωνίες έχει σε μεγάλο βαθμό χαθεί – πιθανώς λόγω καισαρικών τομών, χρήσης αντιβιοτικών, υπερβολικής υγιεινής και φτωχής διατροφής (Blaser, 2014).

L. reuteri ξεχωρίζει για μια ασυνήθιστη ικανότητα: αλληλεπιδρά άμεσα με το ανοσοποιητικό σύστημα, το ορμονικό σύστημα και ακόμη και το κεντρικό νευρικό σύστημα. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι αυτός ο κάτοικος του μικροβιώματος μπορεί να έχει θετικές επιδράσεις στην πέψη, τον ύπνο, τη ρύθμιση του στρες, την ανάπτυξη μυών και την ψυχική ευεξία.

Σύνοψη των βασικών χαρακτηριστικών του Limosilactobacillus reuteri

• Ενισχύει ένα ισχυρό μικροβίωμα
• Διεγείρει την παραγωγή οξυτοκίνης μέσω του άξονα έντερο-εγκέφαλος
• Ρυθμίζει το ανοσοποιητικό σύστημα και έχει αντιφλεγμονώδη δράση
• Βαθύνει τον ύπνο
• Υποστηρίζει τη λίμπιντο και τη σεξουαλική λειτουργία
• Ενισχύει την ανάπτυξη μυών
• Βοηθά στη μείωση του σπλαχνικού λίπους
• Σταθεροποιεί τη διάθεση
• Βελτιώνει τη δομή του δέρματος
• Αυξάνει τη σωματική απόδοση

Lactobacillus gasseri – ένας πολυδιάστατος σύντροφος για το έντερο και τον μεταβολισμό

Τι είναι το Lactobacillus gasseri;

Το Lactobacillus gasseri είναι ένα προβιοτικό βακτήριο που απαντάται φυσιολογικά στο ανθρώπινο έντερο, αλλά στις σύγχρονες, βιομηχανοποιημένες κοινωνίες είναι λιγότερο συχνό από ό,τι παλαιότερα (Kleerebezem & Vaughan, 2009). Ανήκει στην ομάδα των γαλακτοβακτηρίων και παίζει σημαντικό ρόλο στη διατήρηση μιας υγιούς εντερικής χλωρίδας.

Το L. gasseri είναι γνωστό για τις πολλαπλές θετικές επιδράσεις του στην πέψη, τον μεταβολισμό και το ανοσοποιητικό σύστημα. Αν και δεν θεωρείται κλασικό «χαμένο είδος», η παρουσία του στο έντερο πολλών ανθρώπων σήμερα είναι σημαντικά μειωμένη.

Γιατί είναι σημαντικό το L. gasseri;

Το Lactobacillus gasseri υποστηρίζει με πολλούς τρόπους την υγεία, ιδιαίτερα όσον αφορά τον μεταβολισμό, τη λειτουργία του εντέρου και το ανοσοποιητικό σύστημα. Η ικανότητά του να μειώνει τον λιπώδη ιστό και να αναστέλλει τις φλεγμονές το καθιστά σημαντικό προβιοτικό για άτομα με υπέρβαρο ή μεταβολικά προβλήματα. Αν και το L. gasseri είναι σήμερα λιγότερο συχνό σε σύγκριση με παραδοσιακούς πληθυσμούς, δεν θεωρείται κλασικός εκπρόσωπος των «χαμένων ειδών», αλλά μια πολύτιμη προσθήκη για ένα υγιές μικροβίωμα.

Σύνοψη των βασικών χαρακτηριστικών του Lactobacillus gasseri:

• Υποστηρίζει ένα ισορροπημένο μικροβίωμα του εντέρου
• Ενισχύει την παραγωγή γαλακτικού οξέος για τη ρύθμιση του pH
• Βοηθά στη μείωση του κοιλιακού και του σπλαχνικού λίπους
• Υποστηρίζει τον μεταβολισμό
• Συμβάλλει στη μείωση των φλεγμονών
• Μπορεί να ρυθμίσει το ανοσοποιητικό σύστημα
• Ενισχύει την υγεία της πέψης
• Βελτιώνει τη γενική ευεξία

Bacillus coagulans – ένας ανθεκτικός σύμμαχος για την υγεία του εντέρου και το ανοσοποιητικό σύστημα

Τι είναι το Bacillus coagulans;

Το Bacillus coagulans είναι ένα σπορογόνο, προβιοτικό βακτήριο που χαρακτηρίζεται από την υψηλή ανθεκτικότητά του στη θερμότητα, το οξύ και την αποθήκευση (Elshaghabee et al., 2017). Σε αντίθεση με πολλά άλλα προβιοτικά, το B. coagulans επιβιώνει ιδιαίτερα καλά από τη διέλευση μέσω του στομάχου και μπορεί να αναπτυχθεί ενεργά στο έντερο. Λόγω αυτών των ιδιοτήτων, χρησιμοποιείται συχνά σε συμπληρώματα διατροφής και ζυμωμένα τρόφιμα.

Το B. coagulans βρίσκεται σε παραδοσιακά τρόφιμα όπως το ζυμωμένο λαχανικό και ορισμένα ασιατικά προϊόντα. Συμβάλλει σημαντικά στη σταθερότητα και την υγεία του μικροβιώματος.

Σπορογόνα βακτήρια – οι κηπουροί του μικροβιώματος

Τα σπορογόνα προβιοτικά βακτήρια όπως το Bacillus coagulans θεωρούνται στην έρευνα του μικροβιώματος ως «κηπουροί» του εντέρου. Αυτός ο χαρακτηρισμός βασίζεται στην ιδιαίτερη ικανότητά τους να ρυθμίζουν ενεργά το μικροβιακό οικοσύστημα και να το διατηρούν σε υγιή ισορροπία. Το βασικό τους χαρακτηριστικό είναι η ικανότητα σχηματισμού σπόρων: ως αντίδραση σε δυσμενείς περιβαλλοντικές συνθήκες, αυτοί οι μικροοργανισμοί μπορούν να μετατραπούν σε μια εξαιρετικά ανθεκτική μορφή επιβίωσης, την αποκαλούμενη ενδοσπόριο.

Ο σπόρος αυτός δεν είναι μορφή αναπαραγωγής, αλλά ένας τρόπος επιβίωσης. Στη μορφή του σπόρου το γενετικό υλικό προστατεύεται μέσα σε ένα πυκνό, πολυστρωματικό περίβλημα, που επιτρέπει στο βακτήριο να αντέχει σε ακραίες θερμοκρασίες, ξηρασία, υπεριώδη ακτινοβολία, αλκοόλ, έλλειψη οξυγόνου και κυρίως στο γαστρικό οξύ.

Τα σπορογόνα βακτήρια όπως το B. coagulans περνούν σχεδόν ανέπαφα μέσω του γαστρεντερικού σωλήνα. Μόνο στο λεπτό έντερο, υπό κατάλληλες συνθήκες όπως υγρασία, θερμοκρασία και χολικά άλατα, εκκολάπτονται ξανά και γίνονται ενεργά (Setlow, 2014; Elshaghabee et al., 2017).

Πώς διαφέρουν τα μη σπορογόνα βακτήρια;

Αντίθετα, τα μη σπορογόνα είδη όπως το Limosilactobacillus reuteri ή το Bifidobacterium infantis αναλαμβάνουν πιο εξειδικευμένες λειτουργίες στην νευροενδοκρινική επικοινωνία: επηρεάζουν τις οδούς σήματος μεταξύ εντέρου, νευρικού και ορμονικού συστήματος.

Τα μη σπορογόνα προβιοτικά βακτήρια όπως το Limosilactobacillus reuteri και το Bifidobacterium infantis συμμετέχουν ενεργά στη νευροενδοκρινική ρύθμιση, δηλαδή στην ακριβή συντονισμό μεταξύ νευρικού και ορμονικού συστήματος. Αυτοί οι μικροοργανισμοί παράγουν πρόδρομες ουσίες νευροδιαβιβαστών όπως η τρυπτοφάνη (πρόδρομος της σεροτονίνης) ή το GABA (γαμμα-αμινοβουτυρικό οξύ) και διεγείρουν μέσω υποδοχέων στο έντερο καθώς και μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου την απελευθέρωση κεντρικών αγγελιοφόρων ουσιών όπως η σεροτονίνη και η ωκυτοκίνη.

Με αυτόν τον τρόπο επηρεάζουν συναισθηματικές και ορμονικές διαδικασίες όπως η διάθεση, η διαχείριση του στρες, η ποιότητα του ύπνου και οι κοινωνικοί δεσμοί. Η επίδρασή τους στον λεγόμενο άξονα έντερο-εγκέφαλος είναι καλά τεκμηριωμένη και μελετάται όλο και περισσότερο θεραπευτικά, ειδικά σε σχέση με ασθένειες που σχετίζονται με το στρες και ψυχοσωματικά συμπτώματα (Buffington et al., 2016; O’Mahony et al., 2015).

Τα βακτήρια που σχηματίζουν σπόρια όπως το Bacillus coagulans δρουν κυρίως τοπικά στο έντερο, προάγοντας την ισορροπία της εντερικής χλωρίδας και ενισχύοντας τη λειτουργία προστασίας του εντερικού βλεννογόνου. Με αυτόν τον τρόπο υποστηρίζουν τη λειτουργία φραγμού του εντέρου και βοηθούν στον έλεγχο των επιβλαβών μικροοργανισμών.

Σε αντίθεση με τα μη σποριογόνα βακτήρια, έχουν περιορισμένη άμεση επίδραση σε ανώτερες λειτουργίες του σώματος ή στην επικοινωνία μεταξύ εντέρου και εγκεφάλου. Η κύρια δράση τους εκδηλώνεται κυρίως στο μικροπεριβάλλον του εντέρου (Elshaghabee et al., 2017; Mazanko et al., 2018).

Άλλα σποριογόνα βακτήρια του εντέρου

Εκτός από το Bacillus coagulans, στα σποριογόνα είδη περιλαμβάνονται και τα εξής:

• Bacillus subtilis – Μικροοργανισμός της Χρονιάς 2023, γνωστό από το Nattō, σταθεροποιεί το μικροβίωμα και παράγει ένζυμα
• Clostridium butyricum – παράγει βουτυρικό και έχει αντιφλεγμονώδη δράση
• Bacillus clausii – αποτελεσματικό σε διάρροια μετά από λήψη αντιβιοτικών
• Bacillus indicus – παράγει αντιοξειδωτικά καροτενοειδή

Αυτά τα είδη είναι επίσης πολύ ανθεκτικά και ρυθμίζουν τις ανοσολογικές λειτουργίες, την ακεραιότητα του φραγμού και την μικροβιακή ισορροπία (Cutting, 2011; Elshaghabee et al., 2017).

Γιατί είναι σημαντικό το Bacillus coagulans;

Λόγω της υψηλής ανθεκτικότητας και της προβιοτικής του δράσης, το Bacillus coagulans αποτελεί πολύτιμο σύμμαχο για την υγεία του εντέρου, ειδικά σε άτομα με ευαίσθητο πεπτικό σύστημα ή χρόνια πεπτικά προβλήματα. Συμπληρώνει άλλους προβιοτικούς μικροοργανισμούς με την μοναδική ικανότητά του να παραμένει ενεργό ως σπόριο ακόμα και σε δυσμενείς συνθήκες.

Περίληψη των βασικών χαρακτηριστικών του Bacillus coagulans:

• Υποστηρίζει την αποκατάσταση ενός υγιούς μικροβιώματος
• Παράγει γαλακτικό οξύ για τη ρύθμιση του pH του εντέρου
• Υποστηρίζει την πέψη και την απορρόφηση θρεπτικών συστατικών
• Ρυθμίζει το ανοσοποιητικό σύστημα και μειώνει τις φλεγμονές
• Ανακουφίζει τα συμπτώματα του συνδρόμου ευερέθιστου εντέρου και άλλων πεπτικών διαταραχών
• Επιβιώνει από τη διέλευση στο στομάχι χάρη στον σχηματισμό σπορίων
• Είναι ανθεκτικό στη θερμότητα και το οξύ, διευκολύνοντας την αποθήκευση
• Σταθεροποιεί τη μικροχλωρίδα του εντέρου μέσω σχηματισμού σπορίων
• Προάγει τη ρύθμιση του ανοσοποιητικού
• Βοηθά στη μείωση των φλεγμονών
• Αυξάνει την ανθεκτικότητα σε καταπονήσεις
• Επηρεάζει θετικά το φραγμό του εντέρου

Πηγές:

• https://innercircle.drdavisinfinitehealth.com/probiotic_yogurt_recipes
• Foster, J. A., Rinaman, L., & Cryan, J. F. (2017). Το άγχος και ο άξονας έντερο-εγκέφαλος: Ρύθμιση από το μικροβίωμα. Neurobiology of Stress, 7, 124–136.
• Furness, J. B. (2012). Το εντερικό νευρικό σύστημα και η νευρογαστρεντερολογία. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 9(5), 286–294.
• Cryan, J. F., O’Riordan, K. J., Cowan, C. S. M., Sandhu, K. V., Bastiaanssen, T. F. S., Boehme, M., ... & Dinan, T. G. (2019). Ο άξονας μικροβίωμα-έντερο-εγκέφαλος. Physiological Reviews, 99(4), 1877–2013.
• Rezaie, A., Buresi, M., Lembo, A., Lin, H., McCallum, R., Rao, S., ... & Pimentel, M. (2020). Δοκιμές αναπνοής με βάση το υδρογόνο και το μεθάνιο σε γαστρεντερικές διαταραχές: Η Βόρεια Αμερικανική Συμφωνία. The American Journal of Gastroenterology, 115(5), 662–681.
• Rezaie, A., Buresi, M., Lembo, A., Lin, H. C., McCallum, R., Rao, S., ... & Pimentel, M. (2020). Δοκιμές αναπνοής με βάση το υδρογόνο και το μεθάνιο σε γαστρεντερικές διαταραχές: Η βορειοαμερικανική συναίνεση. The American Journal of Gastroenterology, 115(5), 675–684. https://doi.org/10.14309/ajg.0000000000000544
• Konturek, P. C., Brzozowski, T., & Konturek, S. J. (2011). Το στρες και το έντερο: παθοφυσιολογία, κλινικές συνέπειες, διαγνωστική προσέγγιση και επιλογές θεραπείας. Journal of Physiology and Pharmacology, 62(6), 591–599.
• Savino, F., Cordisco, L., Tarasco, V., Locatelli, E., Di Gioia, D., & Matteuzzi, D. (2010). Lactobacillus reuteri DSM 17938 στη βρεφική κολίκα: Μια τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο δοκιμή. Pediatrics, 126(3), e526–e533.
• Park, J. H., Lee, J. H., & Shin, S. C. (2018). Θεραπευτική επίδραση του Lactobacillus gasseri στη χρόνια κολίτιδα και τη μικροβιοτόπο του εντέρου. Journal of Microbiology and Biotechnology, 28(12), 1970–1979.
• Hun, L. (2009). Το Bacillus coagulans βελτίωσε σημαντικά τον κοιλιακό πόνο και το φούσκωμα σε ασθενείς με ΣΕΕ. Postgraduate Medicine, 121(2), 119–124.
• Kadooka, Y., Sato, M., Imaizumi, K. et al. (2010). Ρύθμιση της κοιλιακής παχυσαρκίας με προβιοτικά (Lactobacillus gasseri SBT2055) σε ενήλικες με τάσεις παχυσαρκίας σε τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή. European Journal of Clinical Nutrition, 64(6), 636-643.
• Kleerebezem, M., & Vaughan, E. E. (2009). Προβιοτικά και εντερικά λακτοβάκιλλοι και μπιφιδοβακτήρια: μοριακές προσεγγίσεις για τη μελέτη της ποικιλότητας και της δραστηριότητας. Annual Review of Microbiology, 63, 269–290.
• Park, S., Bae, J.-H., & Kim, J. (2013). Επιπτώσεις του Lactobacillus gasseri BNR17 στο σωματικό βάρος και τη μάζα λιπώδους ιστού σε ποντίκια με παχυσαρκία που προκλήθηκε από δίαιτα. Journal of Microbiology and Biotechnology, 23(3), 344-349.
• Kim, H. S., Lee, B. J., & Lee, J. S. (2015). Το Lactobacillus gasseri προάγει τη λειτουργία του εντερικού φραγμού σε κύτταρα Caco-2. Journal of Microbiology, 53(3), 169-176.
• Matsumoto, M., Inoue, R., Tsukahara, T. et al. (2008). Επίδραση της εντερικής μικροβιοτόπας στο εντερικό μεταβολικό προφίλ. Scientific Reports, 8, 7800.
• Mayer, E. A., Tillisch, K., & Gupta, A. (2014). Άξονας εντέρου/εγκεφάλου και η μικροβιοτόπος. The Journal of Clinical Investigation, 124(10), 4382–4390.
• Elshaghabee, F. M. F., Rokana, N., Gulhane, R. D., Sharma, C., & Panwar, H. (2017). Προβιοτικά Bacillus: Bacillus coagulans, ένας πιθανός υποψήφιος για λειτουργικά τρόφιμα και φαρμακευτικά προϊόντα. Frontiers in Microbiology, 8, 1490.
• Shah, N., Yadav, S., Singh, A., & Prajapati, J. B. (2019). Αποτελεσματικότητα του Bacillus coagulans στη βελτίωση της υγείας του εντέρου: Μια ανασκόπηση. Journal of Applied Microbiology, 126(4), 1224-1233.
• Ghane, M., Azadbakht, M., & Salehi-Abargouei, A. (2020). Οι επιδράσεις της συμπλήρωσης με Bacillus coagulans στις δραστηριότητες πεπτικών ενζύμων και το εντερικό μικροβίωμα: μια συστηματική ανασκόπηση. Probiotics and Antimicrobial Proteins, 12, 1252–1261.
• Majeed, M., Nagabhushanam, K., & Arshad, M. (2018). Ανοσοτροποποιητικές επιδράσεις του Bacillus coagulans στην υγεία και την ασθένεια. Microbial Pathogenesis, 118, 101-105.
• Khatri, S., Mishra, R., & Jain, S. (2019). Bacillus coagulans για τη θεραπεία του συνδρόμου ευερέθιστου εντέρου: μια τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή. Clinical and Experimental Gastroenterology, 12, 69–76.
• Buffington, S. A. et al. (2016). Η μικροβιακή ανασύσταση αντιστρέφει τις κοινωνικές και συνάψεων ελλείψεις που προκαλούνται από τη διατροφή της μητέρας στους απογόνους. Cell, 165(7), 1762–1775.
• Cutting, S. M. (2011). Προβιοτικά Bacillus. Food Microbiology, 28(2), 214–220.
• Elshaghabee, F. M. F. et al. (2017). Το Bacillus ως πιθανά προβιοτικά: Κατάσταση, ανησυχίες και μελλοντικές προοπτικές. Frontiers in Microbiology, 8, 1490.
• Ghelardi, E. et al. (2015). Επίδραση των σπορίων Bacillus clausii στη σύνθεση και το μεταβολικό προφίλ του εντερικού μικροβιώματος. Frontiers in Microbiology, 6, 1390.
• Hong, H. A. et al. (2005). Η χρήση βακτηριακών σπορίων ως προβιοτικά. FEMS Microbiology Reviews, 29(4), 813–835.
• Mazanko, M. S. et al. (2018). Προβιοτικές ιδιότητες των βακτηρίων Bacillus. Veterinaria i Kormlenie, (4), 30–35.
• O'Mahony, S. M. et al. (2015). Το μικροβίωμα και οι παιδικές ασθένειες: εστίαση στον άξονα εγκέφαλος-έντερο. Birth Defects Research Part C, 105(4), 296–313.
• Setlow, P. (2014). Βλάστηση των σπορίων ειδών Bacillus: τι γνωρίζουμε και τι δεν γνωρίζουμε. Journal of Bacteriology, 196(7), 1297–1305.
• Buffington SA et al. (2016): Η μικροβιακή ανασύσταση αντιστρέφει τις κοινωνικές και συνάψεων ελλείψεις που προκαλούνται από τη διατροφή της μητέρας στους απογόνους. Cell 165(7): 1762–1775.
• O’Mahony SM et al. (2015): Το μικροβίωμα και οι παιδικές ασθένειες: εστίαση στον άξονα εγκέφαλος–έντερο. Birth Defects Research Part C 105(4): 296–313.
• Elshaghabee FMF, Rokana N, Gulhane RD, Sharma C, Panwar H. Προβιοτικά Bacillus: Μια επισκόπηση. Front Microbiol. 2017;8:1490. doi:10.3389/fmicb.2017.01490
• Mazanko MS, Morozov IV, Klimenko NS, Babenko VA. Ανοσοτροποποιητικές επιδράσεις των σπορίων Bacillus coagulans στο έντερο. Microbiology. 2018;87(3):336–343. doi:10.1134/S0026261718030148